Marietje Schaake: De machtscode

Op 21 april 2026 verscheen het boekje –in de woorden van de schrijfster het pamflet- “De machtscode” van Marietje Schaake. Zij is na een tienjarig lidmaatschap van het Europese Parlement sinds 2019 als docent verbonden aan het Cyber Policy Center van de Stanford University in Californië. Schaake is een technologie-expert bij uitstek.

In haar betoog staat het gebrek aan interesse in techbeleid bij de politiek centraal. Dat is een gegeven dat tot groeiende problemen leidt rond het gebruik van AI (artificial intelligence/kunstmatige intelligentie) in democratieën. Het is het kernonderwerp van dit boekje.

“Wie de controle heeft over de AI-infrastructuur, bepaalt welke informatie miljarden mensen bereikt, welke vragen als legitiem worden beschouwd en welke antwoorden als waarheid worden gepresenteerd.”

Dit wordt getypeerd met de term “machtscode”. AI is een welhaast ongrijpbaar fenomeen en kent zowel boeiende uitdagingen als enorme gevaren.

“AI is ons leven ingeslopen voordat we goed en wel hebben begrepen wat de consequenties zijn. En die zijn niet mis.”

“Het gevaar schuilt niet alleen in wat AI kan, maar vooral in hoe het ons gedrag ongemerkt stuurt.”

Wereldwijd hebben vier bedrijven de AI-infrastructuur grotendeels in handen. Die giganten begrijpen zelf niet hoe hun systemen werken, en daarnaast werken ze ook nog de democratische controle en wetgeving op hun terrein waar mogelijk tegen.

De macht van AI is al enorm en groeit exponentieel. Het systeem heeft bijvoorbeeld al ongekend grote invloed op de nieuwscontent van het internet. Meer dan de helft daarvan wordt gegenereerd door AI. Op vele terreinen wordt de macht van AI steeds meer voelbaar. Denk aan economie, politiek, werk en geopolitiek. Bij oorlogsvoering heeft AI een groeiende, levensgevaarlijke rol, zoals bijvoorbeeld bij de selectie van doelwitten.

De regering-Trump is fel tegen techwetgeving wat leidt tot een enorme en ongebreidelde macht van de techgiganten. Volgens Schaake stelt de EU daar te weinig tegenover en zijn daardoor de kwetsbaarheid en de cyberveiligheid in het geding.

“De schaal waarmee nu software geschreven wordt met behulp van AI, zonder duidelijk beleid en toezicht, is een recept voor een ramp.”

De schrijfster betoogt dat Europa dringend digitale soevereiniteit nodig heeft, maar daarin is een lange en complexe weg te gaan.

“Om duidelijk te maken dat we kunst en creatie, aandacht en oogcontact, de ontwikkeling van onze kinderen, het milieu, de democratie niet willen uitruilen tegen meer efficiëntie of meer winst voor een handvol miljardairs, die vervolgens die winst gebruiken om nog meer macht te vergaren.”

De problematiek is duidelijk in beeld, de oplossing is verre van nabij. Het toekomstbeeld op dit terrein is bepaaldelijk niet rooskleurig.

Marietje Schaake heeft de ongecontroleerde steeds verder toenemende macht van AI duidelijk in beeld gebracht en helder geanalyseerd. De zorgen daaromtrent zijn groot, het onderwerp lijkt onbeheersbaar. En dat stemt niet tot optimisme, het is de onrustbarende realiteit.

“De machtscode” is verplichte literatuur voor iedereen die zich zorgen maakt over de wisselwerking tussen de onbegrensde macht van de Amerikaanse Big Tech en de toekomst van de democratie in Europa. Het boekje is zeer goed en verdient vier intelligente sterren.

P.S. De vrijwel onbegrensde macht van de Big Tech in algemene zin was onderwerp van de recent hier besproken boeken van Ilja Leonard Pfeijffer en Roxane van Iperen.