Anya Niewierra: De nomade

Het is al iets meer dan drie jaar geleden dat het magistrale “De Camino” van Anya Niewierra verscheen. Dat was op 25 mei 2021. Bijna onvoorstelbaar, want dit boek staat nog steeds in de bestsellerlijst. Het is dan ook, volkomen terecht, bekroond met diverse belangrijke prijzen. Het daverende succes van “De Camino” riep de vraag op of Anya met haar volgende boek in staat zou zijn het niveau ervan te evenaren of zelfs, zo goed als ondenkbaar, te overtreffen. Welnu, het antwoord op deze vraag dient zich aan. Op 28 mei 2024 verscheen “De nomade”.

Niewierra start met een korte persoonlijke bespiegeling over de vraag naar de oorsprong van haar achternaam die een leraar haar in 1976 op twaalfjarige leeftijd stelde. Het antwoord was haar bekend: Oost-Pruisen. Dat is thans het gebied op de grens van Polen en Rusland. Na de korte introspectie volgt een eerste van vele korte hoofdstukken waarin de première op 24 mei 2024 van de documentaire “De Grensman” wordt beschreven. Die vormt een rode draad in het boek.

Daarna komt de verteller van het verhaal, documentairemaker Olga Liebke, aan het woord. Zij woont samen met haar dementerende vader André in het Duitse plaatsje Hohegeiss op een afgelegen plek in de Harz, vlakbij de grens met de voormalige DDR. Omdat Olga voor haar werk veel van huis is, wordt haar vader mede liefdevol verzorgd door Monika Maier.

Tijdens een vliegreis van Athene naar Vilnius, de hoofdstad van Litouwen, raakt Olga geïntrigeerd door een medepassagier. Deze Pavel Rybak blijkt een dissident uit Belarus. Door een kunstgreep wordt het vliegtuig omgeleid naar Minsk (de hoofdstad van Belarus), waar Pavel wordt gearresteerd. Het zal hem slecht vergaan. Het is het begin van vele turbulente gebeurtenissen in het leven van Olga.

Door opmerkingen van haar vader over diens verleden raakt Olga in de ban van haar eigen afkomst. Haar onderzoek leidt tot schokkende ontdekkingen. Waarom is haar vader met haar ondergedoken? Wat is de reden dat André vol angst regelmatig de zinsnede “hij zal komen” bezigt?

Olga gaat een nieuwe nomade-documentaire maken in de driehoek Polen, Belarus en Litouwen. Daarbij beleeft zij hachelijke avonturen, terwijl zij steeds meer aanwijzingen vindt over haar eigen werkelijke verleden. Aansprekende personen zoals Gertrude Kaufmann, Maxim Loban, Vadim Smirnov en Gregor Kayka kruisen haar pad en helpen haar aan vitale informatie.

“En verwarring greep me, want niets wees op de slachtpartijen en het bloed dat over deze idyllische akkers was gevloeid. En ineens was daar het besef dat een mens zonder kennis van een verleden minder waarneemt.”

Tussendoor gaan korte hoofdstukken op mysterieuze wijze over contacten tussen een oude man met witte haren en een kale man. De betekenis daarvan wordt langzaam maar zeker duidelijk.

Olga blijkt ongemerkt betrokken te zijn in een politieke samenzwering waardoor zij voortdurend in gevaar is. Met kunst- en vliegwerk blijft ze op de been en vordert tegelijkertijd gestaag met haar onderzoek. De harde werkelijkheid van het verleden ontvouwt zich op zowel onthutsende als ontroerende wijze.

“”Ik heb die berk en rozen niet geplant. Dat heeft hij gedaan.” “Wie?” Even is daar een aarzeling.”  

En dan volgt een buitengewoon verrassend antwoord. De ontknoping van de plot is werkelijk briljant en zeer aansprekend. Zelfs de meest doorgewinterde lezer ziet die niet aankomen.

“En hoe beoordeel ik de man naast me. Hij maakte deel uit van totalitaire regimes en toch hanteert hij morele grenzen die hij niet passeert.”

De schrijfstijl van Anya Niewierra is buitengewoon goed en wordt, het is bijna onmogelijk, steeds verder geperfectioneerd. Dat bleek al bij haar vier eerdere boeken. Personages worden voortreffelijk uitgediept en sfeertekeningen in vele omstandigheden zijn gemaakt met oog voor detail zonder te overdrijven. De gebeurtenissen trekken als een spannende film voorbij en nopen steeds tot doorlezen. De schrijfster heeft overduidelijk weer diepgaande research gedaan naar de politieke, sociologische, geografische en landschappelijke achtergronden die van belang zijn voor het verhaal. De dienstplichtige soldaat in de DDR wordt raak getypeerd als willoos werktuig van de doortrapte toenmalige machthebbers. En ook de dictatuur in Belarus is verweven. Het boek heeft een tamelijk complexe structuur en vergt voortdurende concentratie van de lezer.

“De nomade” is een wervelende combinatie van feiten  en fictie. Anya heeft zichzelf met dit werk, ofschoon dat nauwelijks denkbaar was gelet op het zeer hoge niveau van “De Camino”, weten te overtreffen. De lat ligt nu wel op een nagenoeg onbereikbare hoogte.

Het boek verdient vijf gedocumenteerde sterren.