Ilja Leonard Pfeijffer: Absolute democratie

“Absolute democratie” van Ilja Leonard Pfeijffer verscheen op 3 februari 2026. Het boek bevat vijftig artikelen van zijn hand in chronologische volgorde die verschenen tussen 6 januari 2024 en 13 december 2025 in de Belgische krant De Morgen.

Eerder schreef Pfeijffer zijn imponerende “Alkibiades” over de bakermat van de democratie, het oude Athene. In “Absolute democratie” staan nu diepgaande, onrustbarende en ook angstwekkende observaties en analyses over de hedendaagse ontwikkeling van de democratie in de wereld, in het bijzonder in Europa en de Verenigde Staten.

Pfeijffer woont in Genua en begint zijn beschouwingen met opmerkingen over de nieuwjaarstoespraak 2024 van de Italiaanse president Sergio Mattarella die zich kritisch uitlaat over de neofascistische partij van premier Meloni en de zorgwekkende ontwikkeling van de politiek in zijn land.

“Zijn redevoering mondde uit in een vurig pleidooi tegen de onverschilligheid dat hij kracht bijzette met exempla van maatschappelijke betrokkenheid.”

“Vrijwel overal vertonen de kiezers een voorkeur voor populisten die de democratische rechtsstaat eerder als een hindernis dan als een te koesteren verworvenheid beschouwen.”

Bedreiging van journalisten is een doodzonde in een echte democratie. Zij komt veel voor in landen waar populisten aan de macht zijn of grote invloed hebben. Populisten willen het monopolie op de waarheid verwerven.

Ook kenmerkend voor populisten is dat ze de mond vol hebben over uitvergrote problemen, maar daar zelden een oplossing voor hebben. Als ze die wel zouden hebben, schieten ze immers in hun eigen voet.  

“Zodra politici met een anti-migratieagenda aan de macht komen, moeten ze voor hun achterban de indruk wekken dat ze daadkrachtig optreden tegen migratie, terwijl zij niet het risico mogen lopen dat ze met de daadwerkelijke inperking van de migratie hun eigen electorale aantrekkingskracht verkwanselen. Wat nodig is, is symboolpolitiek.”

Het kabinet-Schoof wilde het noodrecht hanteren. Daarvan zegt Pfeijffer:

“In Nederland is er geen asielcrisis, maar een doelbewust gecreëerde crisis in de opvang van asielzoekers. Deze opzettelijk in stand gehouden wantoestanden rond de omgang met een bevolkingsgroep die als zondebok is aangewezen, worden misbruikt als excuus om de democratische rechtsstaat te ontmantelen.”

Populisten creëren ook vaak een vals beeld van zichzelf ten behoeve van hun electorale doelgroep, zoals aantoonbaar is bij premier Meloni en bij Bardella van het Franse Rassemblement National.

Na een beschrijving van de weerzinwekkende manier waarop Netanyahu zijn juridische onaantastbaarheid probeert te behouden, komt de  zorgwekkende situatie in de VS aan bod. De kiezers van Trump beschouwen het als toppunt van democratie dat zij hun eigen dictator mogen kiezen. Zij geven Trump het mandaat om de democratie te ontmantelen. De onverdraagzame inaugurele rede van Trump is daar het startschot van.

Democratische instituties worden in hoog tempo afgebroken. De trias politica wordt vrijwel buitenspel gezet, en vele journalisten worden monddood gemaakt. De rechterlijke macht wordt bij onwelgevallige beslissingen openlijk geschoffeerd, en de academische vrijheid wordt ernstig bedreigd.

“Het offensief tegen de universiteiten is een aanval op de intelligentie, omdat collectieve domheid de meest solide machtsbasis vormt voor elke dictator.”

En wat te denken van de houding van de VS jegens Europa? Die brengt Pfeijffer tot de opmerking dat de VS streven naar de overwinning van het fascisme in Europa.

“Absolute democratie” ziet op het streven om de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht te laten samenvloeien in de persoon van de democratisch gekozen leider. Echte democratie is de constitutionele, die voortdurend zoekt naar een evenwicht tussen de belangen van de meerderheid en minderheden.

Ilja Leonard Pfeijffer heeft in zijn fraaie schrijfstijl een puntige en vlijmscherpe analyse gegeven van de politieke toestand in een deel van de wereld. Die is uiterst bedenkelijk, we staan in zijn visie voor een keerpunt in de geschiedenis. Hij verzucht aan het slot van het boek:

“De hoop is dat een ongekend ambitieus gemeenschappelijk project als de constructie van een waarlijk rechtvaardige samenleving en van een machtig Europa, dat zoals Athene in zijn hoogtijdagen een voorbeeld durft te zijn voor de wereld, inspireert tot verantwoordelijkheid en enthousiasme voor het collectieve belang. Dat is de enige hoop.”

“Absolute democratie” is een glasheldere analyse van een immens probleem. Zal het lukken het op te lossen? Wat in elk geval wél is gelukt, is dit boek. Het verdient vijf stralende sterren.